Kijken naar mensen – over identiteit (en kunst)

Antropologie, Cultuur

Kijken naar mensen

 

Kijken naar mensen. Lekker op een terrasje in de zon, drankje erbij en samen met je vrienden naar andere mensen kijken. Wie doet dat niet.

En wat zie je dan? Kijk je naar mensen die op je lijken?  Naar de raren, de ‘afwijkingen’: “moet je kijken wat die aan heeft!”? Of raak je geïnspireerd van de diverse soorten mensen?

Gisteren waren manlief en ik samen in de ‘grote stad’. We dronken koffie op een plek waar we mensen konden spotten, zonder dat ze het door hadden. Ik kan dat uren doen. Al die verschillende vormen, leeftijden, kleuren, kleren, loopjes, etc.

Vooral onverwachte dingen vind ik leuk (voor mij dan onverwacht, maar misschien zegt dat vooral iets over mij 😉 ). Zoals een man die met een grote speer op zijn schouder loopt en tegelijkertijd een kindje in een wandelwagen duwt. Die speer duidt op re-enactment (?), wat ik een beetje vreemd en stoer vindt. Een man met een wandelwagen is vooral schattig.

Helaas wilde manlief weer wat doen, dus na een half uurtje was te weer klaar met mensen spotten.

Mensen in vakjes

 

Dat doen we allemaal

Onze hersenen houden van makkelijk, dat kost weinig energie (de hersenen wegen tussen 1-1,5 kilo, maar verbruiken ca. 30% van onze beschikbare energie). Om het makkelijk te maken, gebruiken we shortcuts, heuristieken en vooroordelen. Allemaal vaste routes in ons hoofd. Dus we weten wie de ‘wij’ en wie de ‘zij’ zijn.

 

En dat is logisch

Het is ook fijn om vooral ‘wij’s’ om ons heen te hebben. Daar werken we fijner mee samen en drinken we liever een biertje mee. Omdat hun gedrag voorspelbaar is: ze hebben (ongeveer) dezelfde normen en waarden. Dit heet met een mooi woord wel, de sociale identiteit.

 

Sociale ordening

Dit heeft te maken met (sociale) identiteit – hoor je bij dezelfde groep als ik?

Al beweren we nog zo hard dat we onze eigen identiteit hebben, toch zijn er veel overeenkomsten te vinden en kun je mensen op die manier ‘ordenen’.

Antropologen zijn altijd op zoek naar de verschillen en de overeenkomsten tussen  groepen mensen. Je onderdompelen in een groep is een manier om dit te doen. Maar ook gewoon kijken en de kenmerken die ze zien noteren.

Bij kenmerken kun je aan heel veel verschillende dingen denken. Welke kleding je draagt, je haardracht, etc. Of hoe je praat, lacht en reageert op anderen. Maar ook of je een man of vrouw, oud of jong, ziek of fit bent. Wat je beroep is, huidskleur, sociale achtergrond, opleiding, geloof en nog meer.

Eigenheid versus erbij horen

 

Dat we mensen (onbewust) in groepen plaatsen betekent niet dat we zelf veronderstellen dat we uniek zijn. Individualisme is, zeker in West-Europa, heel belangrijk. We willen onze eigen keuzes maken. Dit betekent volgens mij niet dat we echt anders willen zijn dat anderen, we willen vooral zelf bepalen bij welke groep we willen horen.

Er is steeds een spanning tussen uniek zijn versus er bij willen horen (bij welke groep we willen horen).

Ik ben uniek

We willen heel graag uniek zijn of duidelijk verschillen van een ander: er anders uit zien.

Zeker pubers en twintigers zijn erg bezig met het zoeken naar hun eigenheid. En gebruiken hun uiterlijk als daad van verzet (waartegen dan ook).

Ook kunnen we soms niet anders dan er anders uitzien dan een ander. We hebben een andere huidskleur, haarkleur, we zijn lang of juist klein, we zijn dik, vrouw, man, of juist genderneutraal.

Deze uniekheid benadrukken we dan juist of willen het verdoezelen.

 

– Versus ik hoor er bij

Aan de andere kant willen we heel graag ergens bij horen: dus er net zo uitzien als anderen. We passen ons aan. Ons gedrag of ons uiterlijk lijkt op die van de groep waar we bij horen of bij willen horen.

We kleden ons zoals onze voorbeelden eruit zien. Of we trekken het uniform van de groep aan. Zo horen we er bij.

 

Maar…..jij hoort er niet bij

Het ordenen van mensen levert ook een groot risico op. Het is een manier om mensen uit te sluiten. Vaak wordt aan een groep één kenmerk gekoppeld, en bij voorkeur een minder positieve. We kijken dan niet meer naar hun werkelijke kwaliteiten, maar naar dat ene vooroordeel.

Je kunt dan denken aan (niet mijn mening):

Asielzoekers zijn gelukzoekers, Nederlanders werken hard

Mannen zijn goede leiders, want rationeel. Vrouwen zijn slechte leiders, want ze zijn te emotioneel.

Armen zijn dom, rijken zijn goed*

Kijken naar mensen

 

Gelukkig gaat identiteit over meer dan alleen over het uitsluiten van anderen. Identiteit gaat ook over hoe we proberen uit te drukken met ons uiterlijk dat we ergens bij willen horen. Of juist niet. En dit ontcijferen is interessant.

Fotograaf Hans Eijkelboom legt dit dilemma haarfijn vast met zijn fotoseries.

De mannen op leeftijd in (fel)gekleurde polo’s. Vrouwen in poezelige, fluffy jasjes en truien. Jongens met (namaak) Louis Vuitton mannentasjes. Dames in ruitjesjassen.

We kunnen er om lachen: “ach, dat doen wij niet. Wij zijn echt origineel“. Tot we een fotoserie tegenkomen waar we toch wel erg bij passen.

Als je de foto’s goed bekijkt, zie je de overeenkomsten, maar ook de verschillen. Zijn die dames in fluffy jasjes en truien nu allemaal hetzelfde of verschillen ze toch ook van elkaar? Eijkelboom, als fotograaf, doet daar geen uitspraak over: hij legt alleen vast.

Wij, observanten, kunnen er iets van vinden.

Je kunt lachen om die jongens met hun idiote tasjes (mijn mening). Onderling zien deze jongens het anders en lachen ze er niet om. Voor hen is het symbool van goede smaak of van geld. Of van iets anders, wat zij wel herkennen en wij niet.

Over zijn foto’s zegt Eijkelboom:

“Zo ontstond een uitgebreide verzameling ‘fotonotities’, die de basis vormen voor series, portretreeksen van stedelijke passanten. Uitgangspunt vormde de gedachte dat we gevormd worden door onze omgeving: door opvoeding, mode, samenleving. Hoewel we onze uiterste best doen om ons van elkaar te onderscheiden, vertoont ons gedrag een grote eenvormigheid. Raadselachtig,” vindt Eijkelboom.

Hoe naar mensen te kijken en wat je er mee kunt, lees je in het vervolg van deze blog hier. Over visuele antropologie – over hoe naar mensen te kijken en mooie kunst van Staacii Amidin.

Belangrijk!

Alle bovenstaande foto’s zijn van fotograaf Hans Eijkelboom en copyright ligt bij hem. Ik heb ze alleen gebruikt om iets over identiteit uit te leggen. Daarnaast vind ik het geweldige series en kan ik er uren naar kijken. Ik zie er elke keer weer iets nieuws in.

Inspiratie

#
$

Inspiratie

#
$