slinkachu_blog_zw

De waarheid bestaat niet/wel*

Als je de media een beetje volgt zou je denken dat DE waarheid niet bestaat. We zetten feiten, meningen, emoties en theorieën naast elkaar en doen alsof ze allemaal evenveel waard zijn. En de vraag is natuurlijk bestaat DE waarheid nou wel of niet.

 

 

de waarheid bestaat niet/wel

Eerst een verhaaltje

 

“Goh”, zegt de mediator. “Jullie hebben mij allebei verteld hoe jullie naar de situatie kijken en daar zitten nogal wat verschillen tussen. Jullie hebben er allebei een andere idee over en geven eigenlijk elkaar de schuld. Voor jullie is wat je vindt de waarheid. Dat kan ik me voorstellen.”

 

Bestaat er eigenlijk zoiets als DE Waarheid?

 

 

Als je de media volgt stuit je op veel (on)waarheden. Asielzoekers zijn verkrachters en gelukszoekers ook al zeggen de cijfers dat dit niet waar is. De mensen die tegen Zwarte Piet zijn vinden de voorstanders racisten en dom en de voorstanders zeggen dat Zwarte Piet een onschuldige eeuwenoude traditie is dat niks met slavernij en discriminatie te maken heeft. Hierbij vinden beide kanten dat zij de waarheid in pacht hebben. Er is helemaal geen klimaatprobleem volgens sommige mensen (Trump) en dat probleem is al helemaal niet veroorzaakt door mensen. En de evolutietheorie is klinkklare nonsense voor de creationisten.

 

 

Ik ben geschoold als antropoloog en mijn docenten hingen de hermeneutische fenomenologie aan. Dit is een visie in de wetenschap die zegt dat DE waarheid niet bestaat, maar geconstrueerd wordt in interactie met omgeving en door taal. Het gaat ze om betekenisgeving en ‘verstehen’ en niet om verklaren en het zoeken van de werkelijkheid of de waarheid. Zo kunnen meerdere waarheden/werkelijkheden naast elkaar bestaan.

 

 

Ik zie je denken……

 

Volg je het nog of ben je al afgehaakt?

 

Els, luister, het gaat om iets simpels als de waarheid.

 

Dat is toch gewoon WAAR en NIET WAAR. Liegen of niet liegen, gelijk hebben of ongelijk?

Hoe moeilijk kan het zijn?

 

Tja, hoe moeilijk kan het zijn, bepalen wat de waarheid is. Bij de waarheid kun je denken aan dingen als de wet, de theorie en de maatstaf. Maar er zijn zoveel dingen die niet via deze maatstaven, wetten of theorieën te bepalen zijn. En wat het dan nog extra moeilijk maakt en dat stipte ik hierboven al even aan: voor veel mensen is een emotie net zo waar als een keihard cijfer. Wat iemand voelt (ik ben bang dat asielzoekers verkrachter zijn) is net zo waar als de waarheid (asielzoekers verkrachten niet meer dan ‘gewone’ mensen). Het werkt dan niet om tegen mensen te zeggen hun verhaal niet klopt……want, ik voel het toch en dan is het zo.

 

Wat is eigenlijk een waarheid?

 

 

Waarheid kan een beperkte geldigheid hebben, voor een bepaalde tijd, of alleen voor bepaalde mensen. Maar er is ook waarheid die altijd en overal geldt, zoals zwaartekracht. Binnen de filosofie heb je de correspondentietheorie over waarheid. Volgens grondlegger hiervan Aristoteles : “Waar is, van iets dat zo is, te zeggen dat het zo is, en van iets dat niet zo is, te zeggen dat het niet zo is.” Volgens middeleeuwse filosofen was waarheid een overeenstemming tussen kennis (verstand) en feiten (werkelijkheid). De coherentietheorie (o.a. Spinoza en Hegel) =  iets is waar als het coherent is met een reeks of systeem van andere uitspraken. En de evidentietheorie = Een zin is waar, wanneer die met een zonneklaar oordeel overeenstemt (Descartes, Husserl).

 

In de hedendaagse filosofie is daar de pragmatische waarheidstheorie bijgekomen = waarheid dat wat nuttig en bruikbaar is, ‘dat wat werkt’. Ook de constructivistische theorie van waarheid is ontwikkeld in de 20ste eeuw: waarheid is iets dat niet los van de mens en zijn cultuur bepaald kan worden, maar er juist afhankelijk van is. (Wil je meer weten over deze theorieën kijk dan op de Wikepedia-pagina over waarheid of hier in het archief van NRC)

 

Ik ben wel een aanhanger van de constructivistische theorie. Wat waarheid is, wordt door onszelf en onze cultuur bepaald.

 

Tja, wat schiet je hier nou mee op?

 

Niks, behalve dat je weet dat er eigenlijk geen helder (filosofisch) beeld is wat de waarheid eigenlijk is. Dat het vooral gaat om wat jijzelf vindt.

 

Wat ik eigenlijk het meest interessante van het hele verhaal vind is hoe aan de ene kant gedacht wordt dat er zo iets als één waarheid bestaat, terwijl aan de andere kant meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan. Waarheden die elkaar tegenspreken en die van verschillende waarde kunnen zijn. Want de uitspraak “alle asielzoekers zijn verkrachters of gelukzoekers” is natuurlijk niet waar. Dat zijn ze namelijk niet, de waarheid is dat op z’n hoogst enkele dit zijn. Maar de uitspraak “ik ben bang voor asielzoekers, want ik ken ze niet en ik weet niet wat het eigenlijk betekent als er een asielzoekerscentrum bij mij om de hoek komt” is wel waar.  Dus deze waarheden leven naast elkaar.

 

 

Wie bepaalt eigenlijk wat de waarheid is?

 

Natuurlijk kunnen er heldere meetlatten zijn over wat de waarheid is en wat niet. Als ik bij jou inbreek en ik word op heterdaad betrapt kan ik toch moeilijk zeggen dat het niet waar is (ik kan natuurlijk wel zeggen dat het door de maatschappij komt, maar dat is de schuldvraag). Maar als twee mensen vertellen over de ruzie die ze hebben kan ik wel aan factfinding gaan doen, maar daar schiet ik waarschijnlijk niet veel mee op. De vraag wat waar is, is niet de oplossing van het probleem (het blijkt dat ruzies die op tv opgelost zijn door De Rijdende Rechter, in werkelijkheid vaak helemaal niet opgelost zijn). En in het asielzoekersdebat is iets als waarheid al helemaal niet meer relevant. Daar wordt de emotie over het gebrek aan zorg voor zijn oma door een demonstrant direct vastgeknoopt aan de komst van asielzoekers (die wel meteen alles krijgen). Dan is ‘de waarheid’ dat het niks met elkaar de maken heeft, maar daar heeft zo’n demonstrant geen boodschap aan.

 

Er is namelijk iets anders aan de hand.

 

Waarheid, werkelijkheid en macht.

 

Iemand die tegen asielzoekers is, is niet geïnteresseerd in wat DE waarheid is, ze weten heus wel dat de meeste asielzoekers geen relschoppers, gelukszoekers of verkrachters zijn. Ze zitten met iets anders: ze willen vooral dat er naar ze geluisterd wordt en dat er rekening met ze gehouden wordt. Ze hebben het gevoel dat er in het dominante verhaal geen rekening met ze gehouden wordt.

 

Misschien lastig te begrijpen, maar waarheid is niet zo eenduidig en neutraal als we wel denken. De waarheid heeft te maken met macht, met wie er bepaalt (denk maar aan de uitspraak: geschiedenis wordt geschreven door de winnaars). Zij bepalen wat het dominante verhaal is. En blijkbaar

 

Het dominante verhaal is het verhaal dat door veel mensen gezien wordt als het verhaal waar men zich aan wil committeren, waar ze zich door aangesproken voelen. Je kunt het dan ‘de waarheid’ noemen: zo zit het. En in Nederland is blijkbaar een dominant verhaal waar veel mensen zich niet (meer) in herkennen. En zorgt ervoor dat in Nederland partijen als Wilders’ PVV kunnen ontstaan.

 

Oké, en nu?

 

Bestaan er meerdere waarheden of is er maar één waarheid zijn. En als er meer zijn mogen ze naast elkaar bestaan? En is een mening of gevoel dan net goed de waarheid als een feit?

 

Er zijn omstandigheden, bijvoorbeeld in een emotionele ruzie, waar de waarheid (of feiten) helemaal niet interessant is. Het gaat immers om hoe je het beleeft en dat is altijd subjectief, daar kun je geen meetlat naast leggen. Ook in mijn voorbeeld, de asielzoekers, gaat het niet om feiten, dus niet om ‘de waarheid’, het gaat om angst en onzekerheid. Daar kun je op reageren door feiten te laten zien, maar daarmee worden angsten niet weggenomen. Door mensen de begrijpen en naar ze te luisteren kunnen ze hun angsten uiten en hoeven ze geen ‘onwaarheden’ meer te zeggen.

 

Maar er zijn natuurlijk gebieden waar maar één waarheid is (desnoods tijdelijk). Denk maar aan wetenschap en techniek. Waarheden zijn hier (vaak) meetbaar en eenduidig. Daar weinig geen gevoel, emotie of dominantie bij kijken. Maar………deze logica kunnen we niet toepassen op de politiek, de samenleving of relaties tussen mensen. Hier komt altijd macht en ranking kijken: wie bepaalt wat het dominante verhaal is. Dus hier zullen twee ongelijke grootheden, feit en gevoel, naast elkaar bestaan. Is dit erg? Nee. Als je het maar weet!

 

Emotionele (on)waarheden kunnen niet tegenover feitelijke waarheden gezet worden. Bij emotionele (on)waarheden gaat het om begrip, luisteren en er toe doen.

 

 

Heb je iets toe te voegen aan mijn verhaal, ik weet echt niet alles. Of ben je het met me (on)eens. Laat het me weten. Ik ben benieuwd. Wil je weten hoe ik mijn gedachtenkronkels gebruik tijdens mediationgesprekken of bij coaching? Zou je dit willen testen? Bel of mail me.

 

 

 

 

 

 

No Comments

Post a Comment